Debati për autonominë e veriut të Kosovës po rikthehet me intensitet, këtë herë i shoqëruar me paralajmërime serioze për rrezikim të rendit kushtetues dhe integritetit territorial të vendit. Në një analizë kritike, Bajram Gecaj thekson se zhvillimet e fundit politike dhe marrëveshjet ndërkombëtare po hapin rrugë për një realitet të ri, potencialisht të dëmshëm për shtetin e Kosovës.
Sipas Gecajt, Qeveria Mustafa trashëgoi Marrëveshjen e Brukselit të vitit 2013, të nënshkruar nga ish-kryeministri Hashim Thaçi, por arriti ta riformulojë atë në vitin 2015 duke vendosur mekanizma të fortë mbrojtës për Kosovën. Letra e Përfaqësueses së Lartë të BE-së, Federica Mogherini, roli i Gjykatës Kushtetuese dhe kërkesa që çdo zbatim të ishte në përputhje me ligjet e Republikës së Kosovës, u konsideruan filtra kyç që garantonin sovranitetin e vendit. Pikërisht për këtë arsye, pala kosovare ishte e gatshme për zbatim, ndërsa ajo serbe e refuzoi marrëveshjen e zbutur.
Gecaj thekson se ky proces ishte i mundur falë një ekipi profesionistësh me përvojë në ligj, diplomaci dhe dialog ndërkombëtar, të cilët nuk lejuan cenimin e interesave shtetërore. Në kontrast, ai paralajmëron se Marrëveshja e Ohrit dhe plani i saj i zbatimit paraqesin rrezik serioz. Profesori Enver Hasani, një nga ekspertët më të njohur kushtetues në vend, vlerëson se kjo marrëveshje mund të prodhojë një “rend paralel kushtetues”, një lloj “kushtetute materiale” që rregullon çështje thelbësore pa ndjekur procedurat formale kushtetuese.
Sipas autorit, shkaku kryesor i kësaj situate lidhet me qasjen populiste dhe joprofesionale të Lëvizjes Vetëvendosje, e cila, siç thuhet, ka besuar se mund të mashtrojë komunitetin ndërkombëtar njësoj si elektoratin e vet. Kjo, sipas Gecajt, e ka lënë Kosovën pa mbrojtje të mjaftueshme përballë presioneve ndërkombëtare.
Në analizë theksohet se vazhdimi i qeverisjes së Albin Kurtit rrit rrezikun që autonomia për veriun të bëhet realitet, fillimisht në mënyrë faktike e më pas edhe formale, duke hapur rrugë për ndarje të mundshme. Edhe analisti Lulzim Peci vlerëson se Marrëveshja e Brukselit përfshin qartë pranimin e vetëqeverisjes së komunitetit serb në Kosovë, një pikë që tashmë është pranuar nga kryeministri aktual.
Ironia, sipas Gecajt, qëndron në faktin se figura politike që dikur kundërshtonin ashpër marrëveshje që nuk cenonin rendin kushtetues, sot po heshtin përballë një marrëveshjeje që, sipas tij, e ndryshon rrënjësisht atë rend. “Asgjë. Heshtje. Dorëzim. Dhe rrezik historik,” përshkruan ai gjendjen aktuale.
Në përfundim, autori vlerëson se vetëm zgjedhjet e ardhshme të prillit mund të ndalin përshkallëzimin e asaj që e quan rol dëmtues të qeverisjes aktuale dhe të rikthejnë një qasje më të kujdesshme ndaj çështjeve që prekin drejtpërdrejt sovranitetin dhe rendin kushtetues të Kosovës.
Nga Bajram Gecaj, këshilltar për çështje të sigurisë në Komunën e Prishtinës
