A po krijohen aleanca të reja përtej Atlantikut? Dhe, nëse po, çfarë po i shtyn shtetet drejt tyre?
Në shtator të këtij viti, presidentja e Komisionit Evropian, Ursula von der Leyen, hodhi idenë që Kanadaja të bëhet vendi i parë “anëtar asociues” i Bashkimit Evropian. Propozimi shkaktoi reagime të forta si në Evropë, ashtu edhe përtej Atlantikut, pikërisht sepse bëhet fjalë për një shtet që nuk është pjesë e kontinentit evropian.
Por ndoshta më shumë se vetë ideja e anëtarësimit asociues, ajo që duhet të tërheqë vëmendjen është momenti në të cilin erdhi ky propozim.
A jemi duke parë një përpjekje për të ndërtuar një rend më shumëpolar, në të cilin miqësitë tradicionale nuk zhduken domosdoshmërisht, por plotësohen me partneritete të reja? Apo kemi të bëjmë me një reagim pragmatik ndaj një bote ku varësitë ekonomike dhe të sigurisë janë bërë gjithnjë e më të pasigurta?
Bashkimi Evropian dhe Kanadaja kanë tashmë marrëveshje të rëndësishme, përfshirë CETA-n, Marrëveshjen Gjithëpërfshirëse Ekonomike dhe Tregtare, si dhe Marrëveshjen e Partneritetit Strategjik.
CETA ka eliminuar ose reduktuar në mënyrë drastike barrierat tregtare dhe ka hequr 99% të tarifave për mallrat. Pra, baza ekonomike ekziston.
Por Ursula von der Leyen po propozon diçka përtej tregtisë: një marrëdhënie më të thellë strategjike, në një kohë kur siguria evropiane, energjia, teknologjia dhe zinxhirët e furnizimit po bëhen çështje gjeopolitike.
Kryeministri kanadez Mark Carney e bëri të qartë këtë në fjalimin e tij në Parlamentin Evropian më 17 shtator.
Ai përmendi sigurinë energjetike, mineralet kritike, kapacitetet industriale të mbrojtjes, inteligjencën artificiale, hapësirën dhe sistemet financiare si fusha ku Kanadaja dhe Evropa mund të plotësojnë njëra-tjetrën. Sipas tij, Evropa sjell fuqinë e tregut, kapacitetet industriale, kërkimin shkencor dhe bazën e saj të mbrojtjes, ndërsa Kanadaja sjell energjinë, mineralet kritike, kapacitetet në AI dhe hapësirë, si dhe një sektor të fuqishëm financiar.
Carney, me fjalë të tjera, e përshkroi këtë si mundësi për të mos qenë tepër të varur nga një partner i vetëm.
Për dekada, Kanadaja ka pasur Shtetet e Bashkuara si partnerin e saj kryesor ekonomik dhe strategjik. Por tensionet e fundit tregtare me administratën Trump e kanë bërë Otavën të kërkojë më shumë alternativa.
Për Kanadanë, afrimi me Evropën do të thotë diversifikim ekonomik. Për Evropën, afrimi me Kanadanë nënkupton qasje më të madhe në energji, minerale kritike, teknologji dhe kapacitete mbrojtëse.
Pra, ajo që dikur do të konsiderohej kryesisht marrëdhënie tregtare, tani po merr edhe dimension gjeopolitik.
Dhe kjo shpjegon edhe reagimin e presidentit Donald Trump.
Presidenti amerikan e cilësoi mundësinë e anëtarësimit asociues të Kanadasë në BE si “qesharake” dhe paralajmëroi se, nëse do të bëhej me “qëllim dashakeq”, SHBA-ja mund të vendoste tarifa shumë të larta ndaj Evropës ose të kufizonte tregtinë me të.
Reagimi amerikan tregon se çështja nuk perceptohet më vetëm si një marrëveshje ekonomike mes Otavës dhe Brukselit. Ajo prek ekuilibrat tradicionalë transatlantikë.
Megjithatë, Carney ka insistuar se nuk po propozon krijimin e një blloku të tretë kundër Shteteve të Bashkuara. Përkundrazi, ai e ka paraqitur partneritetin Kanada-BE si mënyrë për të rritur aftësinë e të dyja palëve për të vepruar në mënyrë të pavarur dhe për të mos qenë të cenueshme nga vendimet e një fuqie të vetme.
Në Kanada, kjo ide duket se gjen mbështetje të konsiderueshme.
Sipas një sondazhi të Abacus Data, të zhvilluar më 4–9 shtator, 80% e kanadezëve mbështesin thellimin e bashkëpunimit strategjik me BE-në në politikën e jashtme, mbrojtje dhe ekonomi. Po ashtu, 81% mbështesin integrim më të madh me Evropën në fusha si tregtia, udhëtimi, puna, studimi dhe siguria.
Të dhënat ekzistuese tregojnë interes dhe mbështetje të konsiderueshme për afrimin Kanada–BE edhe nga qytetarët evropianë, sipas një sondazhi të muajit prill 2026 të YouGov, ku shtrohej pyetja nëse Kanadaja duhet të bëhet pjesë e BE-së.
Por çfarë do të thotë konkretisht “anëtarësim asociues”?
Kjo është pjesa ku ende ka shumë paqartësi.
Ideja e asociimit nuk është krejtësisht e re. Në maj, kancelari gjerman Friedrich Merz kishte propozuar një status të ngjashëm për Ukrainën, si një fazë të ndërmjetme drejt anëtarësimit të plotë në BE. Ukraina do të mund të merrte pjesë në samite dhe takime ministrore, por pa të drejtë vote.
Propozimi nuk mori mbështetje të gjerë dhe u përball edhe me kundërshtimin e presidentit ukrainas Volodymyr Zelenskyy, i cili kërkon anëtarësim të plotë në BE dhe jo një status të ndërmjetëm.
Në rastin e Kanadasë, situata është krejtësisht tjetër. Kanadaja nuk po kërkon një rrugë drejt anëtarësimit të plotë. Ajo po shqyrton një marrëdhënie të re, më të thellë dhe më të integruar me Evropën, pa u bërë pjesë e BE-së.
Edhe baza juridike ekziston në parim: neni 217 i Traktatit për Funksionimin e Bashkimit Evropian lejon lidhjen e marrëveshjeve të asociimit me vende të treta, duke parashikuar të drejta dhe detyrime reciproke, veprime të përbashkëta dhe procedura të veçanta.
Por pyetja mbetet: sa larg mund të shkojë ky asociim?
Pikërisht këtu mund të fillojë të marrë formë një model i ri i marrëdhënieve ndërkombëtare.
Jo domosdoshmërisht aleanca klasike të tipit të Luftës së Ftohtë, por partneritete fleksibile mes demokracive që bashkojnë kapacitete të ndryshme: Evropën me tregun dhe industrinë e saj, Kanadanë me burimet natyrore dhe teknologjinë, dhe vende të tjera me kapacitete të tjera strategjike.
Në fakt, Carney ka folur për një “aleancë për të ardhmen”, ndërsa Reuters e ka interpretuar këtë vizion si pjesë të një përpjekjeje më të gjerë për të ndërtuar qëndrueshmëri përballë presioneve nga fuqitë e mëdha.
Kjo na kthen te pyetja fillestare.
A po krijohet një rend i ri botëror?
Ndoshta është ende herët për ta quajtur kështu. Por është e qartë se disa nga rregullat e vjetra të marrëdhënieve ndërkombëtare po vihen në pikëpyetje.
Miqësitë tradicionale nuk po zhduken, por shtetet po kërkojnë alternativa. Partnerët ekonomikë po bëhen partnerë të sigurisë. Energjia, mineralet kritike, inteligjenca artificiale dhe teknologjia po trajtohen gjithnjë e më shumë si çështje të sigurisë kombëtare.
Dhe Kanadaja me Evropën mund të jetë një nga shembujt më interesantë të këtij transformimi.
Nëse kjo marrëdhënie shkon përtej CETA-s dhe merr formë institucionale, atëherë pyetja nuk do të jetë më vetëm pse Kanadaja dëshiron të afrohet me Evropën.
Pyetja do të jetë ndryshe:
A po hyjmë në një epokë ku aleancat nuk përcaktohen më vetëm nga gjeografia, por nga nevoja për siguri, diversifikim dhe reziliencë?
Në një fazë ku raporti SHBA-Kanada po kalon një periudhë të pazakontë tensioni, ndërsa Evropa kërkon më shumë kapacitete strategjike, përgjigjja mund të jetë duke u formësuar pikërisht përtej Atlantikut/RTK
