Rreth 60 studio të njohura arkitekture nga e gjithë bota kanë propozuar afro 500 projekte në Shqipëri, nga kulla të pazakonta në Tiranë deri te resorte luksoze përgjatë bregdetit.
Transformimi arkitekturor i vendit, i cili gjatë viteve të fundit është promovuar si shenjë modernizimi dhe zhvillimi, ka nxitur njëkohësisht protesta, akuza për mungesë transparence dhe debate të forta mbi mënyrën se si po ndryshon territori shqiptar.
Tani, shumë prej këtyre projekteve janë përmbledhur në librin monumental “The Albanian Files”, një botim prej rreth 800 faqesh që kryeministri Edi Rama e përshkruan si një dokument të çmuar të transformimit të Shqipërisë.
Por kritikët e qeverisë e shohin librin krejt ndryshe.
Për ta, ai është një dosje që ekspozon mënyrën se si vendimet për projekte të mëdha arkitekturore janë marrë, shpesh larg debatit publik.
“Albanian Architecture Army”
Autori i shkrimit në The Guardian rrëfen një episod nga vjeshta e kaluar, kur po bisedonte me një arkitekt të njohur në Nju Jork.
Telefoni i arkitektit nuk pushonte së marri mesazhe.
Në fund, ai kontrolloi telefonin dhe tha me humor:
“Biseda e Albanian Architecture Army po shpërthen përsëri. Duket se Edi ka disa projekte të reja për ne.”
“Edi” ishte Edi Rama, kryeministër i Shqipërisë që nga viti 2013, i cili ka mbikëqyrur një transformim të shpejtë të vendit përmes projekteve ambicioze arkitekturore.
Sipas artikullit, një pjesë e koordinimit zhvillohet përmes një grupi në WhatsApp të quajtur “Albanian ArchArmy”, ku bëjnë pjesë disa prej arkitektëve më të njohur ndërkombëtarë.
Në këtë grup ndahen projektet, festohen arritjet dhe diskutohen iniciativa të reja.
Vetë Rama, në parathënien e “The Albanian Files”, e përshkruan librin si një dëshmi nga prapaskenat e një procesi që, sipas tij, po e ngre Shqipërinë në një nivel që askush nuk e kishte parashikuar.
Në botim paraqiten më shumë se 500 projekte nga rreth 60 studio ndërkombëtare arkitekture.
The Guardian vëren se në listën e studiove të përfshira nuk figuron asnjë studio shqiptare.
Kritikat: mungesë transparence dhe presion mbi territorin
Kritikët pretendojnë se procesi i zhvillimit arkitekturor është shoqëruar me vendimmarrje jo transparente, dëmtim të trashëgimisë, zhvendosje të banorëve dhe ndërtime në zona të mbrojtura.
Ata gjithashtu ngrenë pyetje mbi lidhjen mes bumit të ndërtimit dhe pastrimit të parave nga krimi i organizuar.
The Guardian thekson se nuk ka asnjë sugjerim se arkitektët e përmendur në artikull janë përfshirë në ndonjë veprimtari të paligjshme.
Megjithatë, libri përmban dëshmi të vetë arkitektëve mbi përvojën e tyre në Shqipëri dhe është cilësuar nga një deputet i opozitës si një “provë e fortë” e mënyrës se si janë zhvilluar projektet.
Shumë prej projekteve të përfshira në libër, sipas artikullit, ishin deri tani të panjohura për publikun shqiptar.
“Starchitects, shkoni në shtëpi”
Në qershor, gjatë një proteste në Tiranë, një pankartë mbante mbishkrimin:
“Starchitects go home!”
Një tjetër pyeste:
“Ku është publiku?”
Protesta u zhvillua pranë një aktiviteti ku shumë prej arkitektëve të përfshirë në “The Albanian Files” ishin mbledhur për të prezantuar punën e tyre.
Festivali i arkitekturës, i titulluar “Landscapes of Abundance”, kishte bileta që kushtonin deri në 200 euro.
Në të njëjtën periudhë, në Shqipëri po zhvilloheshin protesta të mëdha kundër planeve për zhvillimin e zonës së mbrojtur të Zvërnecit dhe ishullit të Sazanit në resorte luksoze.
Protestuesit e kanë quajtur lëvizjen e tyre “revolucioni i flamingove”, duke iu referuar habitateve të brishta që, sipas tyre, rrezikohen nga zhvillimet.
“Sikur jetojmë në një mbretëri autokratike”
Lorin Kadiu, drejtues i platformës investigative Citizens.al, e përshkruan situatën me tone shumë kritike.
“Duket sikur jetojmë në një mbretëri autokratike”, thotë ai.
Sipas Kadiut, problemi nuk është vetëm mungesa e transparencës, por edhe fakti që, sipas tij, shijet estetike të një individi po ndikojnë mbi mënyrën se si po ndryshon i gjithë vendi.
Rama, i cili është formuar si piktor, u bë fillimisht i njohur ndërkombëtarisht gjatë kohës kur ishte kryetar bashkie i Tiranës, për projektin e lyerjes së ndërtesave të periudhës komuniste me ngjyra të forta.
Në atë kohë, iniciativa u konsiderua si një mënyrë kreative dhe me kosto të ulët për t’i dhënë qytetit një identitet të ri.
Por sot, disa prej mbështetësve të dikurshëm të kësaj qasjeje besojnë se ambiciet arkitekturore kanë shkuar shumë larg.
Një letër e hapur e shpërndarë gjatë protestave akuzonte atë që autorët e quajnë “art-washing të politikës së buldozerëve”.
Arkitektëve të huaj u bëhej gjithashtu pyetja nëse në Shqipëri po u jepej liria për të realizuar projekte që në vendet e tyre do të kundërshtoheshin ose ndaloheshin.
Nga arkitektët e kontaktuar nga The Guardian, vetëm njëri u përgjigj duke thënë se nuk bën në Shqipëri asgjë që nuk do të lejohej edhe në vende të tjera.
Ai shtoi se liria që ofron Shqipëria është tërheqëse, por se kjo e rrit edhe përgjegjësinë personale të arkitektëve.
“Liria nga fjala jo”
Në parathënien e “The Albanian Files”, Rama shkruan se arkitektët ndërkombëtarë tërhiqen nga Shqipëria për shkak të “lirisë nga ‘jo’-ja në të gjitha format e saj”.
Në libër shfaqen projekte për zona bregdetare, pyje, duna dhe laguna.
Në Gjirin e Gjipesë, të konsideruar nga shumë njerëz si një nga plazhet e fundit të paprekura të jugut, studioja holandeze MVRDV ka propozuar një hotel me xham pasqyrues që do të shtrihej mbi grykë.
E njëjta studio ka projektuar edhe kullën në Tiranë në formën e kokës së Skënderbeut.
Në zonën e mbrojtur të Rana e Hedhun, arkitekti portugez Álvaro Siza ka projektuar një zhvillim në shpatin e kodrës, me teleferik dhe një kullë pranë plazhit.
Arkitekti zviceran Valerio Olgiati ka propozuar ndërkohë një grup kullash prej betoni që ngrihen nga rëra.
Resorte luksoze përgjatë bregdetit
Projektuesi italian i jahteve luksoze Luca Dini prezantohet në libër me 17 projekte të ndryshme.
Mes tyre është “Life Marina Complex”, që do të shtrihej përgjatë rreth shtatë kilometrave bregdet pranë Sarandës.
Një tjetër është resorti “Atara”, ku një strukturë e artë në formë kurore është konceptuar mbi shkëmbinj.
Vetë materiali promovues i studios së Dinit thotë se synimi është “të mahnisë edhe klientët më kërkues”.
Arkitektët flasin hapur
Editorja e librit, Anneke Abhelakh, u kërkoi arkitektëve që t’i shkruanin vetë tekstet për projektet e tyre.
Disa prej dëshmive janë jashtëzakonisht të drejtpërdrejta.
Arkitekti Sam Chermayeff, me bazë në Berlin, shkruan se në Shqipëri nuk ka shumë rregulla dhe se klientët e tij shpesh tregojnë pak interes për kontekstin.
Ai përshkruan eksperiencën e punës në vend si “vërtet të egër”.
Chermayeff rrëfen se u kontaktua papritur nga një bashkëpunëtor i Ramës dhe më pas iu kërkua të projektonte dy kulla në Tiranë me një sipërfaqe totale prej rreth 45 mijë metrash katrorë.
“Sigurisht që pranova, pa kuptuar mirë se çfarë po ndodhte”, shkruan ai.
I kontaktuar më pas për koment, Chermayeff tha se u bën klientëve shqiptarë të njëjtat pyetje që u bën klientëve në çdo vend tjetër dhe se nuk punon në zona të mbrojtura.
29 projekte pas një mesazhi në Instagram
Arkitekti austriak Chris Precht thotë se vetë Rama e kontaktoi përmes Instagramit dhe e pyeti nëse do të ishte i interesuar të punonte në Shqipëri.
Sot, sipas artikullit, ai është i përfshirë në 29 projekte.
Mes tyre është edhe një projekt me vlerë 4 milionë euro, i quajtur “Garden of Eden”, i ndërtuar në oborrin e Kryeministrisë.
Grupi “Arkitektët Shqiptarë”, i përbërë nga arkitektë dhe urbanistë vendas, e quan këtë situatë “një realitet të paimagjinueshëm”.
Sipas grupit, një numër i kufizuar arkitektësh të huaj kontaktohen direkt nga zyra e kryeministrit dhe përfitojnë projekte pa procedurë konkurruese.
Arkitektët e huaj të cituar në artikull e përshkruajnë procesin ndryshe.
Një anëtar i grupit “ArchArmy” thotë se Rama nuk i emëron drejtpërdrejt arkitektët, por u prezanton ata investitorëve.
Sipas këtij burimi anonim, ekziston perceptimi se zgjedhja e arkitektëve të rekomanduar nga Rama mund ta bëjë më të lehtë procesin e lejeve.
Rama mohon akuzat
Edi Rama i ka mohuar vazhdimisht pretendimet për korrupsion.
Në një intervistë për CNN në qershor, ai i quajti akuzat “fake news”.
Ai ka pretenduar gjithashtu se protestat kundër projekteve në Zvërnec janë nxitur nga kundërshtarët e presidentit amerikan dhe se vëmendja ndaj projektit lidhet me përfshirjen e familjes Trump.
Zyra e kryeministrit, e kontaktuar nga The Guardian, nuk dha përgjigje të hollësishme për pretendimet, por i quajti ato “thashetheme” dhe “vlerësime të hidhura”.
Në një fjalim të fundit për një konkurs të ri arkitektonik, Rama tha se juritë përbëhen kryesisht nga arkitektë, urbanistë dhe akademikë të pavarur.
Sipas tij, pala shqiptare është në pakicë dhe nuk ushtrohet asnjë ndikim mbi vendimet e jurive.
Rama argumenton se Shqipëria është kthyer në një lloj “universiteti të hapur” të arkitekturës, ku arkitektët e rinj shqiptarë mund të punojnë dhe të mësojnë nga figura të njohura ndërkombëtare.
“Freedom and Architecture”
Nëntitulli i librit “The Albanian Files” është “Freedom and Architecture” – “Liria dhe Arkitektura”.
Shumë nga arkitektët e përfshirë e përshkruajnë Shqipërinë si një vend ku mund të eksperimentojnë më lirshëm.
Arkitekti belg Xaveer De Geyter shkruan se puna në Shqipëri është “çliruese”, edhe pse kjo liri, sipas tij, ndonjëherë është aq e madhe sa “të lë me djersë të ftohta”.
Studioja spanjolle Arquitectura-G e vlerëson procesin e lejeve si shumë më të shpejtë dhe më pak kufizues se në vende të tjera, ndërsa e lidh këtë edhe me një vizion të qartë nga kryeministri.
Arkitekti portugez Manuel Aires Mateus shkruan se “ka momente kur gjërat duhet të vijnë nga lart-poshtë”.
Projektime në natyrë të paprekur
Edhe mundësia për të ndërtuar në zona ende të paprekura duket se ka tërhequr shumë arkitektë.
Arkitekti japonez Kengo Kuma përshkruan emocionin e fluturimit me helikopter mbi Shqipëri dhe faktin se pjesë të mëdha të natyrës janë ende të paprekura.
Sipas tij, në Azi është shumë e vështirë të gjesh mundësi të tilla.
Arkitektja Anupama Kundoo, me bazë në Berlin, po punon në një masterplan për një vendbanim eksperimental me 50 mijë banorë në Parkun Kombëtar Divjakë-Karavasta.
Projekti lidhet me ligjin e miratuar në vitin 2024, i cili lejon ndërtimin e resorteve me pesë yje në zona të mbrojtura.
Edhe projekti i mbështetur nga familja Trump në Zvërnec përfiton nga i njëjti kuadër ligjor.
Artikulli thekson sërish se nuk ka pretendim se ndonjë nga arkitektët e përmendur po shkel ligjin.
Presion nga Bashkimi Evropian
Kritikët thonë se investitorët po përpiqen të përfitojnë nga kuadri aktual ligjor përpara se ai të ndryshojë.
Shqipëria ndodhet në fazën përmbyllëse të negociatave për anëtarësim në Bashkimin Evropian dhe rregullat për ndërtimet në zonat e mbrojtura janë kthyer në një çështje debati.
Sipas The Guardian, një raport i BE-së kishte kritikuar si ligjin e vitit 2024, ashtu edhe legjislacionin e vitit 2015 për “investitorët strategjikë”.
Në qershor, Parlamenti Evropian shprehu “shqetësime serioze” dhe kërkoi moratorium për leje të reja, ndërtime dhe ndërhyrje zhvillimore brenda zonave të mbrojtura.
Rama vazhdon t’i mbrojë ligjet si politika pragmatike modernizuese, që sipas tij mund të kombinojnë mbrojtjen e mjedisit me zhvillimin ekonomik.
Pyetja e madhe: nga vijnë paratë?
Përveç shqetësimeve për mjedisin dhe transparencën, artikulli ngre edhe një pyetje tjetër: si është e mundur që një nga ekonomitë më të vogla të Evropës të financojë kaq shumë projekte luksoze?
Çmimet e pronave në Shqipëri janë rritur ndjeshëm, ndërsa pagat dhe kreditimi bankar nuk kanë ndjekur të njëjtin ritëm.
Kjo ka bërë që kritikët të ngrenë dyshime për burime të paligjshme financimi.
Global Initiative against Transnational Organized Crime ka identifikuar sektorët shqiptarë të pasurive të paluajtshme dhe turizmit si fusha me rrezik të lartë për pastrim parash.
Në një raport të vitit 2020, organizata vlerësonte se rreth 1.6 miliardë euro para të paligjshme ishin pastruar përmes tregut shqiptar të pasurive të paluajtshme gjatë tre viteve të mëparshme.
Hetimet e SPAK
Prokuroria e Posaçme kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar, SPAK, ka ndërmarrë ndërkohë një sërë operacionesh.
Në qershor, sipas artikullit, SPAK sekuestroi rreth 150 milionë euro pasuri, përfshirë apartamente, vila dhe prona tregtare, të lidhura me një rrjet të dyshuar të trafikut të kokainës.
Po atë muaj, Pëllumb Gjoka, i cili më parë kishte marrë statusin e “investitorit strategjik” për një resort bregdetar, u dënua me burg për porositjen e vrasjeve.
Hulumtimi i Citizens.al pretendon se disa projekte të përfshira në “The Albanian Files” lidhen me hetime të vazhdueshme të SPAK.
Asnjë prej arkitektëve të përmendur në artikull nuk është i implikuar në këto hetime.
Sipas të njëjtit hulumtim, mbi 40 për qind e projekteve në libër nuk e tregojnë fare se kush është klienti ose investitori.
“Hyra duke besuar se mund të ishte ndryshim pozitiv”
Një ish-anëtar i grupit “ArchArmy” i tha The Guardian se fillimisht ishte përfshirë me bindjen se arkitektura e mirë mund ta ndihmonte Shqipërinë të zhvillohej në mënyrë më cilësore.
Sipas tij, Rama e dinte se vendi do të zhvillohej shumë shpejt dhe donte të shmangte një bregdet të mbushur vetëm me apartamente standarde.
Por arkitekti thotë se më vonë u tërhoq, pasi mori pjesë në një juri konkursi që, sipas tij, “nuk dukej demokratike”, ndërsa çështjet e pronësisë së tokës mbeteshin të paqarta.
“Rama ende beson shumë se po bën gjënë e duhur për vendin”, thotë ai.
“Është shembulli klasik i asaj që ndodh kur mendon se je një udhëheqës dashamirës, por qëndron shumë gjatë në pushtet.”
“Një autokrat me shije?”
Një nga kontributet më provokuese në “The Albanian Files” vjen nga Reinier de Graaf i studios holandeze OMA.
Në një letër të hapur satirike drejtuar Ramës, ai shkruan se, duke parë rolin e Shqipërisë si mbështetëse e arkitekturës, profesioni i tyre ndoshta do të përfitonte nëse vendi “nuk do të kishte më zgjedhje” dhe Rama do të vazhdonte të qëndronte në pushtet përgjithmonë, ndoshta edhe si mbret.
Dhe e mbyll me pyetjen ironike:
“Në një botë autokracish, a mund të kemi të paktën një autokrat dashamirës me shije?”
