Pas 14 vitesh dominimi në politikën serbe, Aleksandar Vuçiq përballet me sfidën më të madhe ndaj sundimit të tij në zgjedhjet parlamentare të 25 tetorit, nga një lëvizje opozitare që ka lindur prej protestave masive studentore.
Megjithatë, fushata është shoqëruar nga shqetësime në rritje lidhur me drejtësinë e procesit zgjedhor; Shërbimi për Ballkanin i REL ka zbuluar se rreth 500,000 persona janë regjistruar për të votuar pa pasur një adresë të plotë – fakt që ngre dyshime për manipulime zgjedhore.
Zgjedhjet e fundit në Serbi, të mbajtura në vitin 2023, u pasuan nga protesta, pasi vëzhguesit ndërkombëtarë raportuan parregullsi – përfshirë sjelljen e votuesve me autobusë nga Bosnjë-Hercegovina fqinje, si dhe frikësimin e votuesve.
Vuçiq dha dorëheqjen nga posti i presidentit në fund të shtatorit dhe, duke qenë se nuk mund të kandidojë për një mandat të tretë, tani synon të bëhet kryeministër – një detyrë të cilën e ka mbajtur nga viti 2014 e deri në marrjen e postit të kreut të shtetit në vitin 2017.
Qeverisja e tij është karakterizuar nga një përpjekje për të mbajtur ekuilibrin: ai është përpjekur të kultivojë marrëdhënie të mira me vendet perëndimore, duke u afruar njëkohësisht me Rusinë dhe Kinën. Megjithatë, investimet kineze kanë pasur një kosto politike.
Tragjedia në Novi Sad
Zgjedhjet mbahen vetëm pak ditë para përvjetorit të dytë të tragjedisë në Novi Sad.
Vdekja e 16 personave, pas shembjes së një strehe të rinovuar në stacionin hekurudhor të qytetit më 1 nëntor 2024, shkaktoi protesta në mbarë vendin. Kjo ndodhi në mes të raportimeve për praktika korruptive në kantierin e ndërtimit – një projekt madhor qeveritar i drejtuar nga kompani kineze.
Qeveria i mohoi këto pretendime, ndërsa protestat u përballën me dhunë policore dhe arrestime. Një nga incidentet më të rënda ndodhi më 15 mars 2025, kur autoritetet dyshohet se përdorën një armë zanore të paligjshme kundër protestuesve paqësorë.
Pak ditë pas një tjetër proteste studentore në qershor të këtij viti, Vuçiq njoftoi se do të jepte dorëheqjen dhe do të shpallte zgjedhje të parakohshme.
Sondazhet e deritanishme tregojnë se elektorati serb është i ndarë kryesisht mes atyre që mbështesin një koalicion të gjerë rreth partisë në pushtet, dhe atyre që përkrahin lëvizjen studentore.
“Këto janë zgjedhjet e para në më shumë se një dekadë, rezultati i të cilave është vërtet shumë i pasigurt,” tha Vladimir Bilçik, ish-raportues i Parlamentit Evropian për Serbinë.
Studentët nuk kanë udhëheqës formalë, dhe lista e tyre zgjedhore përbëhet nga figura jopartiake, shumica e të cilave janë profesorë universitarë. Në krye të listës së tyre të kandidatëve është kardiologu Ilija Srdanoviç, ndonëse ata kanë sqaruar se kjo nuk nënkupton domosdoshmërisht se ai do të bëhet kryeministër nëse ata fitojnë.
Zgjedhje të drejta?
Qeveria serbe thotë se që atëherë ka zbatuar të gjitha rekomandimet e bëra nga misioni i vëzhgimit të zgjedhjeve të OSBE-së pas kritikave të saj për zgjedhjet e vitit 2023. Kjo u kundërshtua në një raport të përkohshëm nga OSBE-ja, e cila ka 300 vëzhgues në Serbi për të monitoruar votimin.
Hetimet e REL kanë gjetur parregullsi në fazën e parë të procesit zgjedhor: regjistrin e votuesve. REL zbuloi se më shumë se gjysmë milioni njerëz të listuar në regjistër nuk kishin një adresë të saktë të regjistruar, duke mos pasur një emër rruge ose numër shtëpie.
REL gjeti gjithashtu qindra votues të regjistruar të listuar në objekte publike, duke përfshirë qendrat e mirëqenies sociale, dhe në shtëpi që nuk mund të akomodonin në mënyrë të arsyeshme kaq shumë banorë.
Këto gjetje kanë tërhequr vëmendjen publike sepse vëzhguesit e zgjedhjeve kanë ngritur më parë dyshime se autoritetet organizuan “migrimin masiv” të votuesve – qytetarë serbë nga vendet fqinje që dyshohet se janë regjistruar në adresa në Serbi për të fituar të drejtën e votës atje, duke i sjellë potencialisht dobi partisë në pushtet.
Hetimet kanë zbuluar gjithashtu se numri i votuesve të kualifikuar për zgjedhjet serbe në Bosnjë dhe Kosovë është rritur përpara votimit. Të dyja janë vende ku serbët etnikë konsiderohen një burim i rëndësishëm mbështetjeje për Partinë Progresive të Vuçiqit.
Katër punonjës të institucioneve në Kosovë të financuara nga Serbia i kanë thënë REL se po u bëhej presion për të votuar për partinë në pushtet. Identitetet e tyre ose vendi i saktë i punës nuk mund të zbulohen. Në zonat me shumicë serbe të Kosovës, institucione të ndryshme arsimore dhe të kujdesit shëndetësor marrin fonde shtetërore nga Serbia.
Vëzhguesit vendas të zgjedhjeve kanë dokumentuar praktika të ngjashme në vendet e punës në disa komuna serbe.
Zgjedhjet po zhvillohen gjithashtu mes akuzave për mbikëqyrje të paligjshme dhe arrestimit të kundërshtarëve të qeverisë, pasi Vuçiq ka shtrënguar kontrollin e tij mbi shërbimet e sigurisë gjatë 14 viteve të tij në pushtet.
Një deklaratë e lëshuar nga Komiteti i Marrëdhënieve me Jashtë i Senatit të SHBA-së më 21 tetor vuri në dukje raportet për mbikëqyrje të paligjshme të anëtarëve të opozitës dhe përpjekjet për të diskredituar dhe minuar misionet e vëzhgimit të zgjedhjeve.
Një raport nga SHARE, një organizatë jofitimprurëse serbe e përqendruar te siguria dixhitale, së bashku me studiues nga Universiteti i Torontos, ka ngritur pretendime për të paktën 16 raste të përdorimit të softuerit të mbikëqyrjes “Pegasus” – i cili është i paligjshëm në Serbi – gjatë vitit 2026.
Opozita dhe studentët akuzojnë autoritetet se po kryejnë mbikëqyrje, ndërsa zyrtarët qeveritarë mohojnë se po spiunojnë kundërshtarët e tyre.
Serbia ka shënuar një rënie të lirive gjatë dekadës së fundit, një trend që vërehet edhe në raportin më të fundit të organizatës ndërkombëtare vëzhguese “Freedom House”.
Mes Lindjes dhe Perëndimit
Disa ligjvënës amerikanë kanë paralajmëruar se Moska mund të luajë një rol aktiv në zgjedhjet në Serbi, ndërsa edhe Parlamenti Evropian ka shprehur shqetësimin për operacionet e ndikimit rus në vend.
“Rusia po vë në dispozicion burimet, taktikat dhe metodat e saj më të mira për të monitoruar, shtypur dhe penguar qytetarët e Serbisë, si dhe lëvizjen e fuqishme studentore që kërkon të rivendosë sundimin e ligjit në vend,” tha kongresmeni republikan Joe Wilson.
Presidenti rus, Vladimir Putin, ka shprehur personalisht mbështetjen e tij për Vuçiqin në prag të zgjedhjeve.
Gjatë fushatës zgjedhore, Vuçiqi u zotua se do të vazhdojë kursin e tij të politikës së jashtme, përfshirë refuzimin për t’iu përgjigjur thirrjeve të BE-së për të vendosur sanksione ndaj Rusisë, për shkak të pushtimit të saj në shkallë të gjerë të Ukrainës.
Lëvizja studentore e ka përqendruar fushatën e saj te lufta kundër korrupsionit, duke e lënë politikën e jashtme në plan të dytë. Megjithatë, ajo është shprehur kundër sanksioneve ndërkombëtare ndaj Rusisë dhe ka riafirmuar mbështetjen për qëndrimin zyrtar të Beogradit, i cili refuzon të njohë pavarësinë e Kosovës.
Ndërkohë, procesi i integrimit të Serbisë në BE ka ngecur, duke e lënë vendin – i cili dikur ishte ndër më të avancuarit, së bashku me Malin e Zi – në fund të grupit të vendeve kandidate. Asnjë kapitull i ri në negociatat e anëtarësimit të Serbisë në BE nuk është hapur që nga fundi i vitit 2021.
Prapambetja në fushën e demokracisë, marrëdhëniet e pazgjidhura me Kosovën dhe refuzimi për të vendosur sanksione ndaj Rusisë janë ndër arsyet kryesore të këtij ngërçi./GeoPost/
