Sipas një studimit të 45 meta-analizave në pothuajse 10 milionë njerëz, ngrënia e ushqimeve të ultra-përpunuara rrisin rrezikun e zhvillimit e dhjetëra kushteve të pafavorshme shëndetësore ose vdekjes. Studiuesit gjetën prova shumë sugjeruese se ngrënia e më shumë ushqimeve të përpunuara rrit rrezikun e obezitetit me 55%, çrregullimet e gjumit me 41%, zhvillimin e diabetit të tipit 2 me 40% dhe rrezikun e depresionit me 20%.
Sipas autores kryesore të hulumtimit, Dr. Melisa Lane, “Dëshmitë e forta tregojnë se një konsum më i lartë i ushqimeve të ultra-përpunuara shoqërohet me afërsisht 50% rrezik më të lartë të vdekjes që lidhet me sëmundjet kardiovaskulare dhe çrregullimeve mendore të zakonshme”. Sëmundjet kardiovaskulare përfshijnë sulmet në zemër, goditjet në tru, arteriet e bllokuara dhe sëmundjet e arterieve periferike.
“Ne gjetëm prova të qëndrueshme që lidhin marrjen më të lartë të ushqimeve të ultra-përpunuara me mbi 70% të 45 rezultateve të ndryshme shëndetësore që vlerësuam,” tha autori i vjetër Wolfgang Marx, një studiues i lartë në Qendrën e Ushqimit në Universitetin Deakin në Geelong, Australi.
Sipas këtij studimi, ka prova bindëse se një konsum i lartë kundrejt ushqimeve ultra të përpunuara mund të rriste rrezikun e ankthit deri në 53% dhe rrezikun e një vdekjeje të hershme nga çdo shkak. Por në anën tjetër, Profesoresha Fang Fang Zhang i vë në dyshim gjetjet mbi studimet e ankthit dhe depresionit, të cilat priren të bëhen vetëm tek ata që tashmë janë diagnostikuar me ato kushte. “Njerëzit që kanë simptoma depresive ose ankth mund të kërkojnë ushqime të ultra-përpunuara për arsye të ndryshme si vetë-rehati,” tha ajo. “Mund të mos jetë se ngrënia e ushqimeve të përpunuara ultra ju vë në rrezik të lartë për depresion – ne nuk mund ta dimë.”
Një konsum më i lartë u konsiderua rreth një porcion ose rreth 10% më shumë ushqime të ultrapërpunuara në ditë, tha Heinz Freisling, një shkencëtar në degën e të ushqyerit dhe metabolizmit të Agjencisë Ndërkombëtare për Kërkimin e Kancerit të Organizatës Botërore të Shëndetësisë.
“Ky proporcion mund të konsiderohet si “bazë” dhe për njerëzit që konsumojnë më shumë se kjo bazë, rreziku mund të rritet,” thotë Freisling, i cili nuk ishte i përfshirë në studim.
Studiuesit vlerësuan çdo studim si të besueshëm ose të fortë, shumë sugjerues, sugjerues, të dobët ose pa prova. Të gjitha studimet në rishikim u publikuan në tre vitet e fundit dhe asnjë nuk u financua nga kompanitë e përfshira në prodhimin e ushqimeve shumë të përpunuara, thanë autorët.
Edhe epidemologja e kancerit, Fang Fang Zhang, profesoresh e asociuar dhe kryetare e divizionit të epidemiologjisë së të ushqyerit dhe shkencës së të dhënave thotë se: “Nuk është për t’u habitur që ka shumë studime që tregojnë për një lidhje pozitive midis konsumit të ushqimit ultra të përpunuar dhe rrezikut të rezultateve të ndryshme të sëmundjeve”.
“Ushqimet e përpunuara janë të larta në kalori, sheqer të shtuar, natrium dhe me pak fibra,” tha Zhang. “Të gjitha këto tashmë dihet se kontribuojnë në rezultatet e shëndetit kardiometabolik, shtimin në peshë, obezitetin, diabetin e tipit 2 dhe hipertensionin.”
Ndikime të përziera në disa kushte shëndetësore
Një gjetje e rëndësishme e studimit është fakti se u gjetën vetëm prova sugjeruese ose aspak me një lidhje midis ushqimeve të ultra-përpunuara dhe kancerit. Kjo është befasuese, sipas studiueses Zhang, i cili ka hulumtuar rolin e ushqimeve ultra të përpunuara dhe kancerit.
“Obeziteti është një faktor rreziku për 13 lloje të kancerit. Ushqimet ultra të përpunuara rrisin shtimin në peshë dhe obeziteti rrit kancerin”, tha ajo. Në një studim të gushtit të vitit 2022, i cili ishte bashkëautor i saj, Zhang zbuloi se burrat që hanin ushqimet më të përpunuara të çdo lloji kishin një rrezik 29% më të lartë për të zhvilluar kancer kolorektal.
Një arsye për gjetjen e papritur është se kërkimi mbi ushqimet ultra të përpunuara është ende në fillimet e tij, tha bashkëautorja e studimit Mathilde Touvier, drejtoreshë kërkimore në Institutin Kombëtar Francez të Shëndetësisë dhe Kërkimeve Mjekësore, një organizatë kërkimore publike.
“Për shembull, ne patjetër kemi nevojë për më shumë studime për të qenë në gjendje të përmirësojmë peshën e provave për kancerin,” tha Touvier, gjithashtu hetuese kryesore e grupit NutriNet-Santé, një studim afatgjatë i marrëdhënies midis të ushqyerit dhe shëndetit. “Pra, nuk është sepse nuk ka asgjë atje, është vetëm sepse ne kemi nevojë për kërkime shtesë,” tha ajo.
Përgatitja e ushqimeve ultra të përpunuara
Ushqimet e ultra-përpunuara janë shumë më tepër se thjesht ushqime të “modifikuara”, thotë studiuesi i të ushqyerit Dr. Carlos Monteiro, kreu i Qendrës për Studime Epidemiologjike në Shëndetin dhe Ushqyerjen në Universitetin e São Paulos në Brazil. Ai nuk ishte i përfshirë në hulumtimin e ri. “Ato janë formulime të përbërësve të lirë shpesh të manipuluar kimikisht si niseshte, sheqerna, vajra, yndyrna dhe proteina të izoluara, me pak ose aspak ushqim të shtuar”, tha Monteiro, një profesor i të ushqyerit dhe shëndetit publik, në një editorial të bashkangjitur.
Kush e shpiku termin e ushqimeve të ultra-përpunuara?
Carlos Monteiro shpiku termin ushqim i ultra-përpunuar në vitin 2009 kur zhvilloi NOVA, një sistem i klasifikimit të ushqimeve në katër kategori. Grupi i parë përbëhet nga ushqime të papërpunuara ose të përpunuara minimalisht si frutat, perimet, vezët dhe qumështi. Grupi i dytë përfshin përbërës të kuzhinës si kripë, barishte, vajra dhe të ngjashme. Grupi i tretë janë ushqime të përpunuara që kombinojnë grupet një dhe dy – mallrat e konservuara dhe perimet e ngrira janë shembuj. Grupi i katërt janë ushqime ultra të përpunuara, për të cilat Monteiro tha se janë bërë me shije dhe joshëse duke përdorur kombinime të shijeve artificiale, ngjyrave, trashësuesve dhe aditivëve të tjerë që janë “lidhur nga provat eksperimentale dhe epidemiologjike me çekuilibrat në mikrobiotën e zorrëve dhe inflamacionin sistemik”.
“Nuk ekziston asnjë arsye për të besuar se njerëzit mund të përshtaten plotësisht me këto produkte,” shkroi Monteiro në një editorial. “Trupi mund të reagojë ndaj tyre si të padobishëm ose të dëmshëm, kështu që sistemet e tij mund të dëmtohen dhe të bëhen të pashërueshëm, në varësi të cenueshmërisë së tyre dhe sasisë së ushqimit ultra të përpunuar të konsumuar.”
Që kur u shfaq përkufizimi i Monteiro-s për ushqimin e ultra-përpunuar, nutricionistët, studiuesit dhe zyrtarët e shëndetit publik janë rritur të shqetësuar për përhapjen në rritje të ushqimeve të tilla në Shtetet e Bashkuara, Australi, Mbretërinë e Bashkuar, Kanada dhe shumë vende në zhvillim. “Dy të tretat e kalorive që konsumojnë fëmijët në SHBA janë ultra të përpunuara, ndërsa rreth 60% e dietave të të rriturve janë ultra të përpunuara”, thotë Zhang.
“Unë mendoj se është si kur shpikëm makinat,” shtoi ajo. “Po, na sjellin komoditet, por nëse përdorim makinën për gjithçka dhe nuk ushtrohemi, kemi probleme. Ne kemi nevojë për strategji të reja për të ulur konsumin e ushqimit ultra të përpunuar në një nivel më të shëndetshëm.”
Si të reduktoni përdorimin e ushqimeve ultra të përpunuara?
Ekziston një zgjidhje e lehtë – blini ushqim të vërtetë dhe gatuajeni në shtëpi. Është kaq e thjeshtë, thonë ekspertët. Por ekspertët pajtohen gjithashtu se në botën e sotme me ritme të shpejta, është e vështirë të heqësh dorë nga komoditeti i ushqimeve të gatshme dhe të shishme për t’u ngrënë. Përveç kësaj, është pothuajse e pamundur të shmangësh tundimin, pasi mbi 70% e furnizimit me ushqim në SHBA është bërë nga ushqime ultra të përpunuara.
Rregullimi nga agjencitë e shëndetit publik dhe qeveritë duhet të merren parasysh, tha Monteiro, të tilla si etiketat paralajmëruese përpara paketës; kufizimi i reklamave, veçanërisht për fëmijët; dhe ndalimi i shitjes së ushqimeve të ultrapërpunuara brenda ose pranë shkollave dhe spitaleve, të gjitha duke i bërë ushqimet e përpunuara minimalisht më të përballueshme dhe të aksesueshme.
Ndërkohë, Marksi dhe Lane ofruan këshillat e mëposhtme:
1) Lexoni dhe krahasoni etiketat e produkteve dhe përpiquni të zgjidhni alternativa me ushqime më pak të përpunuara. Për shembull, ndërrojeni kosin me shije me kos të thjeshtë e me fruta të shtuara.
2) Ajo që përfshini është po aq e rëndësishme sa ajo që përjashtoni. Përqendrohuni në atë që mund të shtoni në dietën tuaj si fruta, perime, fasule dhe bishtajore të freskëta, të ngrira ose të konservuara.
3) Kini kujdes për pijet. Pijet e ëmbla me sheqer nuk kanë asnjë vlerë ushqyese. Ndërrojini ato me ujë.
4) Kur hani jashtë, shkoni në restorante dhe kafene lokale në vend të zinxhirëve të ushqimit të shpejtë. Restorantet lokale kanë më pak gjasa të bëjnë ushqime të ultra-përpunuara./CNN
